۱٫ ضرورت و اهمیت تدبر در قرآن

قبل از تعریف تدبر در قرآن، شایسته است، نگاهی به اهمیت و ضرورت «تدبر در قرآن» داشته باشیم. از این رو در چند بند، از نگاه قرآن و عترت(ع) و همچنین از نگاه رهبر معظم انقلاب مسئله تدبر و اهمیت آن را مرور می‌کنیم:

۱-۱٫تدبر از نگاه قرآن و عترت(ع)

قرآن و عترت-ع

قرآن کریم هدف از نزول خود را تدبر عموم انسان‌ها در کلام الهی و سپس تذکر به حقائق آن دانسته کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَیْکَ مُبَارَکٌ لِّیَدَّبَّرُوا آیَاتِهِ وَلِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبَابِ و در مواضعی چند همگان را دعوت به تدبر در کتاب الهی کرده است:

﴿أَفَلاَ یَتدَبَّرونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ کَانَ مِنْ عِندِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُواْ فِیهِ اخْتِلاَفًا کَثِیرًا[۱]

﴿ أَفَلَمْ یَدَّبَّرُواْالْقَوْلَ أَمْ جَاءَهُم مَّالَمْ یَأْتِ ءَابَاءَهُمُ الْأَوَّلِینَ[۲]

﴿أَفَلَا یَتدَبَّرونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا﴾.[۳]

از آیات فوق فهمیده می‌شود که همه انسان‌ها، حتی کافران و مشرکان نیز مأمور به تدبر در قرآن هستند و این فعالیت موجب درک خدایی بودن این کلام و شاهراه ایمان به قرآن کریم است.

پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و امامان معصوم(علیهم السلام) نیز در همین راستا، بارها همگان را به قرآن و فهم آن توصیه کرده‌اند؛ از جمله:

«إِذَا الْتَبَسَتْ‏ عَلَیْکُمُ الْفِتَنُ کَقِطَعِ اللَّیْلِ الْمُظْلِمِ فَعَلَیْکُمْ بِالْقُرْآن‏»[۴]

«ألا لا خَیرَ فی قَرائَهٍ لَیسَ فیها تَدَبُّر».[۵]

جالب توجه است که دعوت به تدبر و توبیخ نسبت به عدم انجام آن، در برهه‌های مهم تاریخ زندگی ائمه(علیهم السلام) دیده می‌شود. برای مثال:

دعوت همگانی مردم به تدبر در قرآن در خطبه غدیر و هم‌ردیف با معرفی امیرالمؤمنین علی ابن ابیطالب به عنوان مجری قرآن کریم: «مَعَاشِرَ النَّاسِ تدبّروا الْقُرْآنَ وَ افْهَمُوا آیَاتِهِ»[۶]

توبیخ نسبت به عدم معیار قرار دادن تدبر در قرآن در خطبه فدکیه: «مَعَاشِرَ النَّاسِ! الْمُسْرِعَهَ إِلَى قِیلِ الْبَاطِلِ، الْمُغْضِیَهَ عَلَى الْفِعْلِ الْقَبِیحِ الْخَاسِرِ أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى‏ قُلُوبٍ أَقْفالُها»[۷]

نحوه پرداخت قرآن کریم و عترت (علیهم السلام) به مقوله «تدبر» نشان می‌دهد که این فعالیت، از جمله اولیه‌ترین وظایف مسلمانان نسبت به این کتاب است؛ به نحوی که عدم انجام آن یا عدم توجه به نتایج آن، مستوجب توبیخ شدید خواهد بود. بنا بر این «تدبر در قرآن» یک وظیفه اولیه مسلمانی، بلکه یک وظیفه بشری برای هر فردی از افراد بشر است.

۲-۱٫ تدبر از نگاه رهبری معظم انقلاب (حفظه الله)

۱۶-۷انقلاب اسلامی ایران با شعار قرآن و برای تحقق معارف و اجرای سیاست‌ها و احکام آن پا به عرصه‌ی وجود گذاشته است. بی‌تردید این انقلاب اگر خواهانِ رشد و بالندگی باشد، باید به درک قرآنی آحاد جامعه و توانمندی آنان در فهم قرآن، توجه جدی مبذول دارد. از همین رو یکی از توصیه‌های مهم و همیشگی رهبری معظم انقلاب(حفظه الله) به عنوان پرچم‌دارِ حرکت قرآنی جامعه اسلامی، توجه فراوان به آموزش عمومی قرآن بوده است. برای نمونه به این راهبرد مهم قرآنی از نگاه ایشان توجه کنید:

«آن زمانی که وقتی کسی در این کشور و این جامعه حرفی زد و مطلبی گفت، هر کسی از جوان‌های این مملکت بتواند با آشنایی با قرآن، تشخیص بدهد که این حرف، غلط یا درست است؛ آن وقت ما با قرآن آشنا هستیم و فرهنگی قرآنی بر زندگی ما حاکم است. هنوز ما آن جور نشده‌ایم، هنوز کسی که به نام قرآن، به نام اسلام و دین حرفی می‌زند، خیلی‌ها در شبهه می‌افتند؛ چرا؟ چون هنوز آنطور که شاید و باید، ما با مفاهیم قرآن آشنا نشده‌ایم و این مفاهیم در جامعه ما گسترش پیدا نکرده است. با همین انس با قرآن، خواهد شد. این، راهش همین است که با قرآن مأنوس بشویم، قرآن را زیاد بخوانیم و به برکت تلاوت‌های خوب، فرصت تأمل و تدبّر پیدا کنیم. این تأمل و تدبّر و این غور بینی در آیات قرآنی، به تدریج این فضای فرهنگی مطلوب را در جامعه‌ی ما به وجود خواهد آورد و تا آن روز، هنوز ما راهی طولانی در پیش داریم».[۸]

ایشان در بیانات خود، بطور خاص بر «تدبر در قرآن» برای عموم مسلمانان تأکید دارند، به نحوی که در بیش از ۳۵ مورد از سخنرانی‌ها یا پیام‌های خود، به مقوله «تدبر در قرآن» اشاره کرده‌اند. به عنوان نمونه‌ای بارز، بخشی از بیانات ایشان را مرور می‌کنیم:

«دوستان سعى کنند در همه ‏ى اوقات -بخصوص در ماه رمضان- تلاوت قرآن را از یاد نبرند. قرآن نباید از زندگیتان حذف شود. تلاوت قرآن را حتماً داشته باشید؛ هر چه ممکن است. تلاوت قرآن هم با تأمل و تدبّر اثر مى‏بخشد. تلاوت عجله‏اى که همینطور انسان بخواند و برود و معانى را هم نفهمد یا درست نفهمد، مطلوب از تلاوت قرآن نیست؛ نه اینکه بى‏فایده باشد […] لیکن تلاوت قرآنى که مطلوب و مرغوب و مأمورٌ به[۹] است، نیست. تلاوت قرآنى، مطلوب است که انسان با تدبّر بخواند و کلمات الهى را بفهمد، که به نظر ما، مى‏شود فهمید. اگر انسان لغت عربى را بلد باشد و آنچه را هم که بلد نیست، به ترجمه مراجعه کند و در همان تدبّر کند؛ دوبار، سه‌بار، پنج‏بار که بخواند، انسان فهم و انشراح ذهنى نسبت به مضمون آیه پیدا مى‏کند که با بیان دیگرى حاصل نمى‏شود؛ بیشتر با تدبّر حاصل مى‏شود؛ این را تجربه کنید. لذا انسان بار اول وقتى مثلًا ده آیه‏ى مرتبط به هم را مى‏خواند، یک احساس و یک انتباه[۱۰] دارد؛ بار دوم، پنجم، دهم که همین را با توجه مى‏خواند، انتباه دیگرى دارد؛ یعنى انسان انشراح ذهن پیدا مى‏کند. هر چه انسان بیشتر انس و غور پیدا کند، بیشتر مى‏فهمد؛ و ما به این احتیاج داریم».[۱۱]

جهت مطالعه کامل دیدگاه مقام معظم رهبری(حفظه الله) پیرامون تدبر در قرآن، اینجا را کلیک کنید.

۲٫ مفهوم تدبر در قرآن

پس از دانستن اهمیت و ضرورت تدبر، حال جای این سؤال است که تدبر چیست؟ برای پاسخ به این سؤال با سؤالی ساده شروع می‌کنیم: اگر فرد عاقلی با شما چند جمله سخن بگوید، آیا جملات سلسله وار او را، تک تک و مجزا مورد توجه قرار می‌دهید و یا با نظر به ارتباط جملات پیوسته، به مقصود وی از طرح مجموعه جملات می رسید؟ آیا همه سخنان او را گوش می‌دهید و بعد قضاوت می‌کنید یا تنها با شنیدن جمله‌ای، درباره سخن وی حکم می‌کنید؟ آیا کسی که فقط جملات یک متن را بفهمد و به ارتباط آنها توجه نکند، به معنای متن دست یافته است؟

پاسخ همه این سؤالات روشن است: برای درک مقصود گوینده باید به مجموع جملاتش توجه کرد نه تک جملات وی.

حال باید پرسید: آیا همین مطلب نسبت به سخن خدای متعالی صادق نیست؟ آیات می‌توان سخنان خداوند را بصورت پراکنده فهمید؟ آیا فهمیدن یک آیه برای درک مقصود متکلم حکیم آن کافی است؟ قطعاً اینچنین نیست. همه می دانیم که قرآن کریم کتابی منسجم و هماهنگ است. قرآن مجموعه‌ای از سور با چینشی حکیمانه و هر سوره قرآن، مجموعه ای از آیات است که خدای حکیم آنها را با ترتیب خاصی در کنار یکدیگر قرار داده و با مرز روشن «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم» از آیات قبل و بعد جدا کرده است. آیا این نظم وحیانی و ترتیب الهی غیر قابل تغییر، لغو است؟! آیا گوینده آن از طرح سلسله وار این آیات، هدفی ندارد؟! آیا عدم توجه به ارتباط پیوسته آیات درون سوره‌ها و ارتباط سوره‌ها در کل قرآن، ما را به مقصود گوینده می‌رساند؟! با توجه به حکمت الهی، قطعاً پاسخ منفی است.

با توجه به این استدلالات می‌توان متوجه شد که فهم پیوسته و هماهنگ آیات و سوره‌ها در قرآن، از اهمیت بالایی برخوردار است، گرچه در رویکرد کنونی به فهم قرآن تا حدودی زیادی مورد غفلت واقع شده است. اما قرآن کریم این نوع فهم قرآن را مهم می‌شمارد و آن را «تدبر» نام می‌نهد. در آیه ۸۲ سوره نساء -که از منظر شما گذشت- قرآن کریم همگان را به تدبر در قرآن، دعوت کرده و تدبر را کلید دستیابی به هماهنگی قرآن معرفی نموده است.

برای تدبر در قرآن دو مرحله اصلی را باید طی نمود: ۱) تدبر آیات درون سوره و ۲) تدبر سوره‌ها در کل قرآن؛ مانند هر کتابی که برای فهم کل آن، باید ابتدا فصول آن را فهمید، سپس فصول را در کنار هم گذاشت و به فهم کل کتاب نایل آمد. به عبارتی دیگر، «تدبر» در یک سوره، درک «تدبیر» خدای حکیم در یک سوره و «تدبر» در قرآن درک «تدبیر» الهی در کل قرآن است. لازم به ذکر است منظور از تدبیر خدا در یک سوره، پشت سر هم قرار دادن حکیمانه آیات و تدبیر خدا در قرآن، چینش سور در کل قرآن برای رساندن مخاطب به مقصود و هدفی خاص است.

در این میان ممکن است گفته شود، خداوند حکیم قطعاً در چینش آیات سوره‌ها هدفی داشته، اما این هدف برای ما قابل فهم و درک نیست. در پاسخ این فرد به تمامی آیات صدر این نوشتار توجه می‌کنیم؛ در این آیات، مخاطبان عموم مردمان و انسان‌ها هستند؛ بنابراین خداوند در این آیه همگان را به تدبر در قرآن، به منظور درک هماهنگی الهی آن دعوت کرده است.

جمع‌بندی: تدبر در قرآن، دریچه ارتباط عموم افراد بشر (چه مؤمن و چه کافر) با هدایت الهی، راه درک اعجازین و غیربشری بودن قرآن و به معنای «تفهم روشمند و هماهنگِ ظاهرِ قرآن» است. پیام مهم تدبر آن است که برای فهم قرآن باید ابتدا هر سوره قرآن که مجموعه ای منسجم از آیات الهی است، را فهمید و برای فهم هر سوره باید به سیر پیوسته آیات سوره توجه کرد نه تک آیات. این چرخش نگرش در مواجهه با قرآن، تغییرات شگرفی در فهم جامع ما از قرآن کریم دارد و تحولاتی اساسی را در کارآمدی، روزآمدی و گسترش فرهنگ قرآنی در جامعه موجب می‌شود. آری، اگر هر دستگاهی را بدون توجه به روش درست استفاده از آن بکار بگیریم، قطعاً نمی‌توانیم توقع داشته باشیم آن دستگاه، عملکرد صحیحی از خود نشان دهد.

ممکن است هنوز سؤالاتی در موارد زیر برای شما باقی مانده باشد:

– آیا تدبر همان تفکر یا تذکر است؟

– معنای لغوی واژه تدبر به طور دقیق چیست؟

– فرق تدبر با تفسیر چیست؟

– آیا فهم همگانی قرآن منجر به تفسیر به رأی نمی‌شود؟

– چرا رویکرد کنونی ما به قرآن، کارآمدی لازم را ندارد؟

– نگرش تدبری به قرآن چگونه و به چه دلیلی در بهره‌گیری ما از قرآن و گسترش فرهنگ قرآنی تغییر بنیادی ایجاد می‌کند؟

پاسخ به این سؤالات را می‌توانید در این جزوه به نحو اجمالی دنبال کنید.


[۱]. نساء، ۸۲؛ ترجمه: آیا در قرآن تدبّر نمی‌کنند؟ و اگر از جانب غیر خدا بود در آن اختلاف زیادی می‌یافتند.
[۲]. مؤمنون، ۶۹؛ ترجمه: آیا در این قرآن، تدبّر نکرده‌اند (تا بدانند آن از جانب خداست)؟ مگر براى آنان پیامى آمده که براى پدران نخستین‌شان نیامده است؟
[۳]. محمد۹، ۲۴؛ ترجمه: آیا در قرآن تدبّر نمی‌کنند یا اینکه (تدبّر می‌کنند اما) بر دل‌هاشان قفل‌هایی است(که مانع تذکر به حقایق قرآن است)؟
[۴]. وسائل الشیعه، حر عاملی، ج۶، ص۱۷۱؛ ترجمه: هنگامی که فتنه‌ها، امر را مانند قطعه‌ای از شب ظلمانی بر شما مشتبه کردند، پس در چنین موقعیتی باید از قرآن، راهنمایی بگیرید.
[۵]. اصول کافی، کلینی، ج۱، ص۳۶؛ ترجمه: آگاه باشید، فایده‌ای در قرائت قرآن بدون تدبّر نیست.
[۶]. احتجاج، طبرسی، ج۱، ص۶۰؛ ترجمه: ای گروه­های مردم، در قرآن تدبّر کنید و آیات آن را بفهمید.
[۷]. احتجاج، طبرسی، ج۱، ص۱۰۶؛ ترجمه: ای گروه­های مردم، ای شتاب‌گران به سوی حرف باطل، ای ساکتان در برابر فعل قبیح و زیان‌زننده؛ پس آیا در قرآن تدبر نمی‌کنند [تا بفهمند مطالب این شخص قرآنی نیست]؟! یا اینکه (تدبّر می‌کنند اما) بر دل‌هاشان قفل‌هایی است(که مانع تذکر به حقایق قرآن است)؟
[۸]. قسمتی از بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامى در دیدار با جمعی از قاریان کشور، ۷۸/۹/۲۰
[۹]. مأمورٌ به: چیزی که به آن دستور داده شده است.
[۱۰]. اِنتباه: توجه، عنایت
[۱۱]. قسمتی از بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامى در دیدار با هیئت دولت، ۸۴/۷/۱۷